Hebzucht is uit, empathie is in.
De openingszin waarmee Frans de Waal zijn boek begint in het voorwoord. Het lijkt ook een weerwoord op de bekende frase “Greed is good” van Gordon Gecko in de film Wallstreet. Maar hoe zit het dan met fellow feeling? In The Theory of Moral Sentiments opent Adam Smith dit boek als volgt:
'Hoe zelfzuchtig de mens naar onze veronderstelling ook is, er zijn in zijn natuur duidelijk enkele beginselen die hem belang doen stellen in het lot van anderen en die hun geluk voor hem noodzakelijk maken, ook al levert het hem niets op dan het genoegen om dat te zien.'
Het is duidelijk dat het vooral die natuur is waarin de Waal geïnteresseerd is. Dat wij in het diepste wezen competitieve dieren zijn, ontkent hij niet. Hij haalt hierbij David Brooks aan die in de New York Times hierover het volgende schreef: 'Uit de inhoud van onze genen, de aard van onze neuronen en de lessen van de evolutionaire biologie is duidelijk geworden dat het in de natuur wemelt van de concurrentie en belangenconflicten.' De Waal merkt hierbij op dat conservatieven dol zijn op deze denktrant! Het is namelijke niet de waarheid maar slechts een halve waarheid. Empathie is een onderdeel van onze evolutie en een eeuwenoud, aangeboren vermogen. De poging van de Waal om empathie tot haar diepste essentie terug te brengen is hem niet altijd in dank afgenomen. Hij zegt daar zelf over: 'Emotionele etiketten op menselijk gedrag plakken is uitstekend, maar bij dieren moeten we die gewoonte de kop indrukken.' Emotionele etiketten op dieren plakken vinden de meesten onmogelijk, omdat we automatisch 'mentaliseren'. De intentionele mentale toestanden (bijv. verlangens, behoeften, gevoelens, overtuigingen, doelen, redenen) van anderen zijn onwaarneembare constructen die worden afgeleid uit waargenomen gedrag. Mentalisme helpt ons iets van het gedrag om ons heen te begrijpen. In zijn boek geeft de Waal talloze voorbeelden van empathie onder de dieren. 'Als empathie werkelijk vergelijkbaar was met een toupet dat gisteren op ons hoofd is gezet, zou ik vooral bang zijn dat het er morgen zou worden afgeblazen.' Het vermogen tot empathie onstond lang geleden met motorische nabootsing en emotionele aanstekelijkheid, waarna de evolutie er steeds meer lagen aan toevoegde. Een mooi voorbeeld hiervan is geeuwen: als de één begint de geeuwen dan gaan ze allemaal geeuwen, of het nu mensen, apen, nijlpaarden of leeuwen zijn. Deze aanstekelijkheid overtreft zelfs de soort, we kunnen onze hond laten geeuwen door zelf uitgebreid te gaan geeuwen. De Waal maakt de vergelijking met het ons bekende Russische poppetje. Een poppetje in een poppetje in een poppetje etc. waarmee de gelaagdheid van empathie wordt weergegeven. In de kern zien we emotionele aanstekelijkheid: overeenkomen van gemoedstoestand. Lekker lui met z'n allen op de bank, zoals Jan, Jans en de kinderen met hond en poes. De volgende schil is troost: zorg voor anderen, wat we vooral bij zoogdieren zullen aantreffen. De buitenste schil is gerichte hulp: perspectiefname. Deze laatste schil zullen we niet zo snel verwachten bij dieren maar het is wel bekend dat mensen door dieren werden geholpen in noodsituaties. Ik heb ook een dvd waarop is te zien hoe vissers en dolfijnen met elkaar samenwerken. Het gaat hierbij om dolfijnen die niet zijn afgericht en hun hulp vrijwillig aanbieden (waarbij zij overigens zelf ook profijt hebben). Van de perspectiefname wordt een voorbeeld gegeven van het chimpansee-vrouwtje Belle dat telkens werd belaagd door Rock, de alfaman, wanneer zij voedsel had gevonden. Belle leerde vervolgens om niet direct naar het voedsel te gaan en zelfs niet naar de betreffende kant op te kijken. Ze bracht Rock op een dwaalspoor en leidde hem telkens naar een plek waar maar een klein stukje voedsel te vinden was. Vervolgens ging ze naar de ware vindplaats. Toch had Rock het gevoel dat hij in de maling werd genomen en bleef Belle hardnekkig achtervolgen. 'Hij nam het perspectief over, iets dat bekend staat als theory of mind.'
Het boek staat vol met dergelijke voorbeelden en ik zal me dus beperken tot dit laatste voorbeeld. Wie nog meer staaltjes van dierlijk vernuft wil leren kennen, zou het boek zelf kunnen kopen/lenen.
De experimenten met spiegels zijn wellicht bekend. Mensenbaby's herkennen zichzelf wanneer ze tussen de 18 en 24 maanden oud zijn. Ook apen inspecteren bijvoorbeeld hun gebit in de spiegel. Hierbij wordt de rougetest genoemd waarbij het proefdier met wat rouge een veegje krijgt, die het in de spiegel kijkende wegveegd. 'Een sterk zelfbesef maakt het een individu mogelijk de situatie van een ander te behandelen als iets wat van hemzelf gescheiden is.' Zo kunnen we iemand een pen aanbieden wanneer hij met zijn agenda open in zijn zakken tevergeefs zoekt naar het schrijfgerei.
Voor
filosofen misschien net zo belangrijk wanneer de Waal zich afvraagt
waarom zorg voor anderen bij het zelf begint.
Hij speculeert vervolgens dat hoogontwikkelde empathie zowel mentale
spiegeling als mentale scheiding vereist. Zo zou het kunnen zijn dat
bij psychopaten dit vermogen ontbreekt. 'Neuro-imaging
laat zien dat onze hersenen op eenzelfde manier worden geactiveerd
als die van mensen met wie we ons identificeren.' Dit
is mogelijk kenmerkend voor alle zoogdieren.
'We
analyseren onze eigen gemoedstoestand aan de hand van die van een
ander.' Je kunt niet
voor een ander zorgen als je niet weet waar je eigen gevoelens
vandaan komen. Daniel Goleman hierover: 'Zelfabsorptie
doodt empathie”. Het
gaat hier dan niet over zelfreflextie of introspectie. Wat ik eruit
heb begrepen is het zoiets als juichen voor een doelpunt omdat
iedereen om je heen staat te juichen, totdat je ontdekt dat het
doelpunt werd gescoord door de tegenpartij. Of wanneer je staat te
likkebaarden om iets omdat de groep om je heen dat doet, totdat je
tot de conclusie komt dat het iets is dat je zelf helemaal niet
lekker vind. Dat 'tot het besef komen' is dan die mentale scheiding.
Een ander interessant punt komt uit Ontology and Phylogeny, een boek van Stephen Jay Gould, waarin word ingegaan op vergelijkingen tussen individuele ontwikkeling (ontologie) en de evolutie van een soort (fylogenie). 'Deze beide processen voltrekken zich op enorm van elkaar verschillende tijdschalen, maar vertonen toch treffende paralellen.' Zo zijn er soorten die het vermogen hebben ontwikkeld tot complexe empathie, terwijl soorten die zichzelf daarentegen niet herkennen, dit vermogen ontberen.
<In het laatste hoofdstuk komt aan de orde hoe de hedendaagse mens steeds meer zich aan zijn empathische gevoelens probeert te ontrekken. De Waal laat hierbij de Chinese wijsgeer Mencius aan het woord:
'U zag de os en had het schaap niet gezien. De hooggeplaatste mens is zo door dieren aangedaan dat hij het, als hij ze in leven heeft gezien, niet kan verdragen om hen te zien sterven; als hij hun doodskreten heeft gehoord, kan hij het niet verdragen om hun vlees te eten. Dus blijft hij uit de buurt van zijn slachthuis en zijn keuken.'
Zo
lijkt het ook met de moderne oorlogsvoering: de mens heeft er moeite
mee om zomaar een ander mens te doden. In de Tweede Wereldoorlog
heeft slechts een op de vijf Amerikanen daadwerkelijk op de vijand
geschoten. In Vietnam werd per gesneuvelde vijandelijke soldaat meer
dan 50.000 kogels afgeschoten. Oorlogvoeren is dus vooral veel mis
schieten. Met het afvuren van raketten lijken we deze empathische
hobbel geslecht te hebben.